ЕҢБЕКТІҢ МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ ЕҢБЕК ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚОРҒАУ

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК КҮНІ:

ЕҢБЕКТІҢ МАҢЫЗЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ ЕҢБЕК ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚОРҒАУ

Ұлытау облысының мемлекеттік еңбек инспекциясы департаментінің басшысы – Ұлытау облысының бас мемлекеттік еңбек инспекторы М.Б. Сапарғалиевпен сұхбат

Тілші: М.Б. Сапарғалиев, Қазақстанда жыл сайын Еңбек күні атап өтіледі. Бұл мерекенің маңызы қандай?

Сапарғалиев М.Б.: Еңбек күні – мемлекет пен қоғамның дамуындағы еңбек адамының айрықша рөлін тағы бір мәрте айқындайтын маңызды күн. Экономикалық өсім, отбасылардың әл-ауқаты, кәсіпорындардың тұрақтылығы және өңірлердің дамуы азаматтарымыздың күнделікті адал еңбегімен тікелей байланысты.

Ұлытау облысы үшін бұл тақырыптың маңызы ерекше. Өңіріміз еліміздің маңызды өнеркәсіптік орталықтарының бірі. Мыңдаған тұрғын тау-кен өндіру, металлургия, энергетика, құрылыс, көлік, коммуналдық және басқа да салаларда еңбек етеді. Көптеген кәсіптер жоғары өндірістік тәуекелдермен байланысты. Сондықтан еңбек адамына деген құрмет тек сөзбен емес, ең алдымен лайықты әрі қауіпсіз еңбек жағдайларын жасаумен, оның заңды құқықтары мен әлеуметтік кепілдіктерін қамтамасыз етумен көрінуі тиіс.

Тілші: Мемлекет басшысы еңбек адамының мәртебесін көтеруге ерекше көңіл бөліп келеді. Бұл бағыттың маңызын қалай бағалайсыз?

Сапарғалиев М.Б.: Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев қоғамда адал және жасампаз еңбекке құрмет қалыптастырудың маңызын үнемі атап келеді. Президенттің «Жаман жұмыс болмайды, кез келген еңбек – қадірлі» деген сөзі осы ұстанымды дәл көрсетеді.

2025 жылдың Жұмысшы мамандықтары жылы болып жариялануы жұмысшы кәсіптерінің беделін арттыруға, кәсіби дағдыларды дамытуға және нақты игіліктерді өз қолымен жасап жүрген азаматтарға құрметті күшейтуге үлкен серпін берді.

Мемлекеттік еңбек инспекциясы үшін еңбек адамына құрметтің нақты мазмұны бар. Ол – еңбек қатынастарын заңды ресімдеу, жалақыны уақтылы төлеу, қауіпсіз жұмыс орны, еңбек және демалыс режимін сақтау, жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету және қызметкердің өз құқықтарын нақты қорғай алу мүмкіндігі.

Тілші: Еңбек министрлігінің ұстанымы қызметкерлерді қорғаудың қазіргі жүйесінде қалай көрініс табуда?

Сапарғалиев М.Б.: Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Маратұлы Ертаев қызметкерлерді қорғауда салдарға әрекет етуден проактивті қорғауға көшу қажеттігіне назар аударып отыр.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласы үшін бұл тәсілдің маңызы зор. Құқық бұзушылық орын алғаннан немесе қызметкер жарақат алғаннан кейін ғана шара қабылдау жеткіліксіз. Кәсіптік тәуекелдерді алдын ала анықтап, қауіпті факторларды жою, қызметкерлерді қажетті қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету, сапалы оқыту өткізу және жұмыс орындарында қауіпсіздік талаптарының нақты сақталуын бақылау қажет.

Яғни, қазіргі заманғы еңбекті қорғау жүйесінің негізі профилактика болуы тиіс.

Тілші: Бүгінгі таңда «лайықты еңбек» ұғымын қалай түсінуге болады?

Сапарғалиев М.Б.: Лайықты еңбек – ең алдымен заңды әрі ашық еңбек қатынастары. Қызметкердің еңбек шарты тиісті түрде ресімделіп, жалақысы уақытылы және толық төленуі, демалысқа, еңбек демалысына, әлеуметтік кепілдіктерге және қауіпсіз еңбек жағдайларына құқығы қамтамасыз етілуі керек.

Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасы еңбек бостандығы, кемсітушілік пен мәжбүрлі еңбекке жол бермеу, қауіпсіздік пен гигиена талаптарына сай еңбек жағдайларына құқықты қамтамасыз ету қағидаттарына негізделген.

Жұмыс беруші бұл талаптарды формалды міндет емес, ұжым алдындағы жауапкершіліктің негізі ретінде қабылдауы қажет.

Тілші: Қызметкерлердің еңбек қауіпсіздігі саласындағы қандай құқықтарын ерекше атап өтер едіңіз?

Сапарғалиев М.Б.: Ең алдымен – қауіпсіз жұмыс орнына, еңбек жағдайлары мен кәсіптік тәуекелдер туралы шынайы ақпарат алуға құқық. Қызметкер қажетті жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілуге, тиісті оқытудан, нұсқамадан және білімін тексеруден өтуге тиіс.

Өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін жағдай туындаған кезде қызметкер еңбек заңнамасында көзделген құқықтарын, оның ішінде белгіленген тәртіппен жұмысты орындаудан бас тарту құқығын пайдалана алады.

Адамның өмірі мен денсаулығы өндірістік көрсеткіштерден әрдайым жоғары тұруы тиіс.

Тілші: Бұл бағытта жұмыс берушіге қандай міндеттер жүктеледі?

Сапарғалиев М.Б.: Жұмыс беруші қауіпсіз еңбек жағдайларын жасауға, қызметкерлерді оқыту мен нұсқамадан өткізуді ұйымдастыруға, қажетті медициналық қарап-тексерулерді өткізуге, жеке және ұжымдық қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етуге, жабдықтар мен жұмыс орындарын қауіпсіз жағдайда ұстауға және кәсіптік тәуекелдердің алдын алу жөніндегі шараларды қабылдауға міндетті.

Ең бастысы – қауіпсіздік тек қағаз жүзінде қалмауы керек. Нұсқаулықтар, журналдар мен бұйрықтардың болуы өздігінен адамды қорғамайды. Барлық көзделген шаралар өндірісте нақты әрі тиімді жұмыс істеуі тиіс.

Тілші: Қызметкердің өзінің жауапкершілігі қандай?

Сапарғалиев М.Б.: Еңбек қауіпсіздігі – ортақ жауапкершілік. Қызметкер қауіпсіздік және еңбекті қорғау талаптары мен нұсқаулықтарын сақтауға, берілген жеке қорғаныш құралдарын дұрыс қолдануға, оқудан және көзделген медициналық қарап-тексерулерден өтуге міндетті.

Сондай-ақ жабдықтың ақауы, қауіпті жағдай, өндірістік жарақат немесе адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін өзге де мән-жайлар туралы тікелей басшысына уақтылы хабарлауы қажет.

Қауіпсіздік мәдениеті еңбек процесінің әрбір қатысушысы өзінің жауапкершілігін түсінген кезде ғана қалыптасады.

Тілші: Қызметкерлердің құқықтарын қорғауда мемлекеттік еңбек инспекциясының рөлі қандай?

Сапарғалиев М.Б.: Мемлекеттік еңбек инспекциясының негізгі міндеті – Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру, қызметкерлердің құқықтарының, оның ішінде қауіпсіз еңбек жағдайларына құқықтарының сақталуын және қорғалуын қамтамасыз ету, сондай-ақ қызметкерлер мен жұмыс берушілердің өтініштерін қарау.

Заң бұзушылықтар анықталған жағдайда мемлекеттік еңбек инспекторлары заңнамада көзделген шараларды қабылдайды.

Сонымен қатар біздің жұмысымыз тек бұзушылықтарға ден қоюмен шектелмейді. Профилактикалық және түсіндіру жұмыстары, жұмыс берушілермен және қызметкерлер өкілдерімен өзара іс-қимыл да маңызды. Ортақ мақсатымыз – заң бұзушылықтардың алдын алу және еңбек құқықтарының нақты сақталуын қамтамасыз ету.

Тілші: Өндірістік жарақаттанудың алдын алу қаншалықты маңызды?

Сапарғалиев М.Б.: Өндірістік жарақаттанудың алдын алу – басым бағыттардың бірі. Әрбір жазатайым оқиғаның артында нақты адамның өмірі мен денсаулығы, оның отбасы және еңбек ұжымы тұр.

Сондықтан жұмыс берушілер кәсіптік тәуекелдерді жүйелі түрде анықтап, қауіпті учаскелер мен технологиялық процестерді талдап, жабдықтарды уақтылы жөндеп және жаңғыртып, қызметкерлерді еңбек жағдайларына сәйкес келетін жарамды қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етіп, оқыту мен ішкі бақылаудың сапасын арттыруы тиіс.

Басты міндет – жазатайым оқиғаларды көбірек тергеп-тексеру емес, олардың орын алуына жол бермеу.

Тілші: Қызметкерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандырудың маңызы қандай?

Сапарғалиев М.Б.: Жұмыс берушілердің қызметкерлерді еңбек міндеттерін атқару кезінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру шарттарын – ОСНС шарттарын уақтылы жасасуының маңызын ерекше атап өткім келеді.

ОСНС – жай ғана формалдық талап немесе кезекті міндетті құжат емес. Бұл қызметкер мен оның отбасының әлеуметтік қорғалуының маңызды тетігі. Сақтандыру қорғанысы жазатайым оқиға болғаннан кейін емес, оған дейін қамтамасыз етілуі тиіс.

Қызметкердің өміріне немесе денсаулығына зиян келтірілген жағдайда міндетті сақтандыру тетігі заңнамада көзделген тәртіппен кәсіптік еңбекке қабілеттілігін жоғалтуға байланысты сақтандыру қорғауын, ал заңда белгіленген жағдайларда қызметкердің қайтыс болуына байланысты тиісті төлемдерге құқығы бар адамдардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді.

Ұлытау облысы үшін бұл мәселе аса өзекті. Өйткені өңірде тау-кен өндіру, металлургия, энергетика, құрылыс және өндірістік тәуекелі жоғары басқа да салаларда еңбек ететін азаматтар саны көп.

Сондықтан жұмыс берушілерге ерекше назар аударамын: қызметкерлерді міндетті сақтандыру шарттарын уақтылы жасасып, олардың қолданылуын қамтамасыз ету және адамның заңда көзделген сақтандыру қорғанысынсыз еңбек міндеттерін атқаруына жол бермеу қажет.

Сонымен қатар сақтандыру жұмыс берушіні қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету міндетінен ешқашан босатпайды. ОСНС сақтандыру жағдайының қаржылық салдарынан қызметкер мен оның отбасын қорғауға бағытталса, жұмыс берушінің бірінші кезектегі міндеті – жазатайым оқиғаның өзіне жол бермеу.

Тілші: Бүгін жұмыс берушілер қандай мәселелерге ерекше назар аударуы тиіс?

Сапарғалиев М.Б.: Жалақыны уақтылы төлеу, еңбек қатынастарын тиісті түрде ресімдеу, жұмыс және демалыс уақытын сақтау, еңбек демалысын беру мәселелері әрдайым назарда болуы қажет. Ал өндірістік кәсіпорындар үшін бірінші кезекте еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды қамтамасыз ету маңызды.

Қауіптілігі жоғары жұмыстарға, жабдықтардың техникалық жай-күйіне, қызметкерлерді жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етуге, оқыту мен білімін тексеруге, медициналық қарап-тексерулерге, кәсіптік тәуекелдерді бағалауға және ішкі бақылауға ерекше көңіл бөлінуі тиіс.

Еңбек қауіпсіздігіне жұмсалатын қаражатты артық шығын ретінде қарауға болмайды. Бұл – қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын сақтауға және кәсіпорынның тұрақтылығына салынған инвестиция.

Тілші: Қызметкер өзінің еңбек құқықтары бұзылды деп есептесе, не істеуі керек?

Сапарғалиев М.Б.: Қызметкер құқық бұзушылықты назардан тыс қалдырмауы керек. Мәселенің сипатына қарай ол жұмыс берушіге, қызметкерлердің өкілдеріне, сондай-ақ заңнамада белгіленген тәртіппен мемлекеттік еңбек инспекциясына және басқа да құзыретті органдарға жүгіне алады.

Өтініште мән-жайларды барынша толық баяндап, еңбек қатынастарын және тиісті фактілерді растайтын қолда бар құжаттарды қоса ұсынған жөн.

Әсіресе адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін жағдайлар туралы дереу хабарлау маңызды. Еңбек құқықтарын қорғау құқықтық алаңда, объективті және заң талаптарына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс.

Тілші: Әлеуметтік әріптестіктің рөлі қандай?

Сапарғалиев М.Б.: Қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы сындарлы диалог тұрақты еңбек қатынастарының маңызды шарты болып табылады. Көптеген мәселелер әлеуметтік әріптестік тетіктері, ұжымдық шарттар, қызметкерлер өкілдері және еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі өндірістік кеңестер арқылы шешілуі тиіс.

Жұмыс беруші қызметкерлердің пікірін тыңдап, ал қызметкерлер өз құқықтары мен міндеттерін жақсы білген кезде еңбек дауларының тәуекелі төмендеп, сенім мен қауіпсіздік мәдениеті нығаяды.

Тілші: Еңбек күні қарсаңында Ұлытау облысының тұрғындарына қандай тілек айтар едіңіз?

Сапарғалиев М.Б.: Ең алдымен күнделікті еңбегімен өңіріміз бен еліміздің дамуына үлес қосып жүрген Ұлытау облысының барлық тұрғындарына шынайы алғысымды білдіремін.

Еңбек ардагерлеріне, жұмысшы мамандықтарының өкілдеріне, кеншілерге, металлургтерге, энергетиктерге, құрылысшыларға, көлік және коммуналдық сала қызметкерлеріне, білім беру, денсаулық сақтау саласының мамандарына және өз жұмысын адал атқарып жүрген барша азаматтарға ерекше ризашылығымды білдіремін.

Жұмыс берушілерге тағы бір мәрте еске салғым келеді: адам – кез келген кәсіпорынның басты құндылығы. Өндірістік көрсеткіштер маңызды, алайда қызметкердің өмірі мен денсаулығы әрқашан сөзсіз басымдық болуы тиіс. Қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету, ОСНС шарттарын уақтылы жасасу және өндірістік жарақаттанудың алдын алу үшін барлық қажетті шараларды қабылдау қажет.

Қызметкерлерге өз қауіпсіздігіне және әріптестерінің қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауды, еңбек құқықтарын білуді және белгіленген талаптарды адал сақтауды тілеймін.

Ұлытау облысының мемлекеттік еңбек инспекциясы департаментінің атынан барша өңір тұрғындарын Еңбек күнімен құттықтаймын!

Баршаңызға зор денсаулық, отбасыларыңызға амандық, тұрақтылық, кәсіби табыс және қауіпсіз еңбек тілеймін.

Еңбек адамына құрмет – оның құқығына, өмірі мен денсаулығына құрметтен басталады. Әр адамның еңбегі лайықты бағаланып, еңбек құқықтары сенімді қорғалып, әрбір жұмыс орны қауіпсіз болсын!

Ұлытау облысының мемлекеттік еңбек инспекциясы
департаментінің басшысы – Ұлытау облысының
бас мемлекеттік еңбек инспекторы
М.Б. Сапарғалиев.